Creative Commons là bộ giấy phép chuẩn cho phép tác giả chia sẻ tác phẩm với điều kiện rõ ràng: ghi công, có được dùng thương mại hay không, có được sửa đổi hay không, và tác phẩm sửa đổi có phải chia sẻ lại cùng giấy phép hay không. Với người làm thiết kế, hiểu bốn điều kiện này là đủ để dùng đúng phần lớn ảnh, icon, minh hoạ, vector miễn phí đang có trên mạng.
Nhưng "miễn phí" trên mạng không chỉ có Creative Commons. Nhiều kho icon và vector có giấy phép riêng, với điều kiện ghi công hoặc giới hạn riêng. Bài này giải thích sáu giấy phép Creative Commons, phần CC0, cách ghi công cho đúng mà không làm xấu ấn phẩm, và những chỗ không nên dùng tài nguyên miễn phí dù giấy phép cho phép. Luôn đọc giấy phép ở trang gốc của từng tài nguyên vì điều kiện có thể khác với những gì trang tổng hợp ghi.
Bốn điều kiện và sáu giấy phép
Mỗi giấy phép Creative Commons là tổ hợp của các điều kiện dưới đây. Phiên bản hiện hành là 4.0; tác phẩm cũ có thể dùng phiên bản trước với chút khác biệt về chữ.
| Giấy phép | Ghi công | Dùng thương mại | Được sửa đổi | Bản sửa phải cùng giấy phép |
|---|---|---|---|---|
| CC BY | Có | Được | Được | Không bắt buộc |
| CC BY-SA | Có | Được | Được | Có |
| CC BY-ND | Có | Được | Không | — |
| CC BY-NC | Có | Không | Được | Không bắt buộc |
| CC BY-NC-SA | Có | Không | Được | Có |
| CC BY-NC-ND | Có | Không | Không | — |
Ngoài sáu giấy phép trên còn có CC0, công cụ để tác giả từ bỏ quyền trong phạm vi luật cho phép, đưa tác phẩm gần như về công chúng. Với CC0, bạn không bắt buộc ghi công, nhưng ghi công vẫn là cách làm đẹp.
Với thiết kế cho khách, hai cột quan trọng nhất là dùng thương mại và được sửa đổi. Phần lớn ấn phẩm của doanh nghiệp là thương mại, và gần như mọi thiết kế đều sửa đổi tài nguyên gốc: đổi màu, cắt, ghép. Vì vậy các giấy phép có NC hoặc ND thường không dùng được cho việc của khách.
Ghi công thế nào cho đúng và không làm xấu ấn phẩm
Creative Commons gợi ý một cách nhớ: ghi tên tác phẩm, tác giả, nguồn và giấy phép. Ví dụ một dòng ghi công: "Ảnh: Hoàng hôn trên đồng muối, tác giả Nguyễn Văn A, giấy phép CC BY 4.0, có chỉnh sửa màu." Nếu bạn đã sửa tác phẩm, giấy phép yêu cầu nêu là có sửa đổi. Với giấy phép phiên bản 4.0, việc ghi công được phép làm theo cách hợp lý với phương tiện, kể cả gom vào một trang riêng.
Với ấn phẩm in nhỏ như danh thiếp hay bao bì, đặt dòng ghi công ngay cạnh hình thường không khả thi. Cách thực tế là dùng một trang ghi công trên website của khách, hoặc một dòng nhỏ ở mặt sau ấn phẩm, miễn là người xem có thể tìm thấy. Với bài đăng mạng xã hội, ghi công trong phần chú thích. Với video, ghi ở cuối hoặc phần mô tả.
Lỗi hay gặp là chỉ ghi "nguồn: internet" hoặc chỉ ghi tên kho tải về. Cả hai đều không đáp ứng điều kiện ghi công. Lỗi khác là quên ghi công khi bàn giao file cho khách, rồi khách dùng tiếp mà không biết điều kiện. Hãy đưa dòng ghi công vào bảng kê tài sản để khách biết phải giữ nó ở đâu.
Với tác phẩm CC BY-SA, nếu thiết kế của bạn là bản sửa đổi của tác phẩm đó, bản sửa phải được chia sẻ cùng giấy phép. Đây là điều khoản ít khách muốn với ấn phẩm thương mại, nên nên tránh dùng tác phẩm BY-SA làm thành phần chính.
Icon và vector miễn phí: đọc kỹ hơn bạn nghĩ
Các kho icon, vector, minh hoạ miễn phí phổ biến thường có giấy phép riêng chứ không phải Creative Commons. Những điều kiện hay gặp:
- Miễn phí kèm ghi công: bản miễn phí yêu cầu ghi công, bản trả phí thì không. Quên ghi công là dùng ngoài giấy phép.
- Cấm dùng trong logo, nhãn hiệu: rất nhiều kho cấm dùng icon, vector của họ làm thành phần logo, kể cả khi đã sửa.
- Cấm bán lại dưới dạng tài nguyên: không được đưa icon vào bộ mẫu, bộ icon để bán, dù đã đổi màu hay ghép lại.
- Cấm in lên hàng hoá bán ra: áo, cốc, sticker bán lẻ thường cần giấy phép riêng.
- Giới hạn số dự án hay số người dùng: gói trả phí cho cá nhân có thể không bao gồm việc làm cho khách hay cho cả agency.
- Tài nguyên tạo bằng AI: một số kho đã có vector, minh hoạ AI với điều kiện riêng; đọc kỹ cam kết về quyền và bồi hoàn.
- Bộ icon mã nguồn mở: nhiều bộ icon giao diện dùng giấy phép mã nguồn mở cho phép dùng thương mại, thường chỉ yêu cầu giữ tệp giấy phép khi phân phối lại tệp gốc.
Một thói quen tốt là lập sẵn danh sách vài kho và bộ icon bạn đã đọc kỹ giấy phép, ghi tóm tắt điều kiện của từng nơi, và ưu tiên dùng chúng. Mỗi lần dùng một nguồn mới, đọc giấy phép một lần rồi thêm vào danh sách. Cách này nhanh hơn nhiều so với việc tìm kiếm ngẫu nhiên rồi phải đọc lại giấy phép mỗi lần.
Những chỗ không nên dùng tài nguyên miễn phí
Logo và nhận diện cốt lõi. Kể cả khi giấy phép cho phép, một icon miễn phí đã được hàng nghìn người tải về không thể là dấu hiệu độc quyền của khách. Logo nên được vẽ riêng.
Nhân vật, linh vật thương hiệu. Nhân vật dùng lâu dài, có thể phát triển thành hàng hoá, cần là tác phẩm mà khách sở hữu hoặc được cấp phép độc quyền.
Sản phẩm mà hình là giá trị chính. Áo in, tranh treo tường, sticker bán lẻ: hình là thứ người mua trả tiền, nên điều kiện giấy phép thường chặt và dễ vi phạm nhất.
Ấn phẩm của khách lớn, chạy nhiều năm. Tài nguyên miễn phí có thể bị tác giả gỡ, đổi giấy phép cho bản mới, hoặc bị phát hiện là do người đăng không có quyền. Với chiến dịch dài, chi phí cho tài nguyên có giấy phép rõ ràng là khoản bảo hiểm rẻ.
Quy trình kiểm một tài nguyên miễn phí
Trước khi kéo một icon hay một ảnh miễn phí vào thiết kế cho khách, đi qua các bước sau. Lần đầu mất vài phút, quen rồi chỉ vài giây.
- Tìm trang gốc của tài nguyên, không dựa vào trang tổng hợp hay kết quả tìm kiếm.
- Đọc giấy phép ngay trên trang gốc: loại giấy phép, điều kiện ghi công, giới hạn thương mại, sửa đổi, logo, hàng hoá.
- Kiểm người đăng có phải tác giả hay đại diện hợp pháp không; tài khoản mới, đăng hàng loạt tác phẩm rất khác nhau là dấu hiệu đáng ngờ.
- Chụp màn hình trang giấy phép kèm ngày tải, lưu cùng tệp tài nguyên trong thư mục dự án.
- Ghi tài nguyên vào bảng kê, kèm dòng ghi công chuẩn nếu cần.
- Khi bàn giao, gửi kèm bảng kê để khách biết điều kiện khi dùng tiếp.
Ảnh chụp màn hình trang giấy phép nghe có vẻ thừa, nhưng giấy phép có thể đổi sau vài năm. Bằng chứng giấy phép tại thời điểm bạn tải về là thứ bảo vệ bạn và khách.
Tác phẩm thuộc phạm vi công cộng
Ngoài tài nguyên được tác giả chủ động chia sẻ, còn một kho lớn là tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản: tranh cổ, ảnh tư liệu rất cũ, hoạ tiết trang trí truyền thống, sách in từ lâu. Thời hạn bảo hộ khác nhau theo loại tác phẩm và theo từng nước; với nhiều loại tác phẩm, thời hạn được tính tới một số năm nhất định sau khi tác giả mất, còn một số loại như nhiếp ảnh hay mỹ thuật ứng dụng ở Việt Nam lại tính từ khi công bố. Khi cần chắc chắn, hãy kiểm quy định hiện hành của nơi sử dụng.
Nhiều bảo tàng, thư viện trên thế giới đã mở kho ảnh số hoá tác phẩm thuộc phạm vi công cộng với độ phân giải cao, kèm ghi chú rõ điều kiện sử dụng. Đây là nguồn rất tốt cho hoạ tiết, minh hoạ cổ điển, nền giấy, kết cấu. Lưu ý rằng ở một số nước, bản thân bức ảnh chụp tác phẩm có thể được coi là có quyền riêng của người chụp, nên hãy đọc điều kiện của kho thay vì tự suy ra từ tuổi tác phẩm.
Với hoạ tiết truyền thống Việt Nam như hoa văn trống đồng, tranh dân gian, hãy tách hai lớp: mẫu hoa văn cổ thường thuộc kho chung của văn hoá, nhưng một bản vẽ lại, phối màu mới của một hoạ sĩ đương đại thì là tác phẩm của người đó. Dùng mẫu cổ thì tự vẽ lại hoặc dùng nguồn tư liệu có điều kiện rõ ràng, đừng lấy bản vẽ lại của người khác.
Dùng tài nguyên Creative Commons với công cụ AI
Một câu hỏi mới: đưa ảnh CC BY vào công cụ AI để tạo biến thể, hay dùng làm ảnh tham chiếu phong cách, có được không? Về nguyên lý, nếu kết quả là bản sửa đổi nhận ra được của tác phẩm gốc, bạn vẫn phải tuân thủ điều kiện của giấy phép gốc: ghi công, nêu là có sửa đổi, và với BY-SA thì chia sẻ cùng giấy phép. Với ảnh ND, tạo biến thể là sửa đổi, không được phép nếu đem phân phối.
Một số tác giả còn ghi thêm mong muốn không cho dùng tác phẩm của mình để huấn luyện hay làm đầu vào cho AI. Mong muốn đó có thể chưa có giá trị ràng buộc như giấy phép, nhưng tôn trọng nó là cách cư xử đúng mực với người đã chia sẻ miễn phí.
Ngược lại, khi bạn muốn chia sẻ tài nguyên của chính mình cho cộng đồng, Creative Commons là lựa chọn tiện. Hãy chọn giấy phép phù hợp với mong muốn: CC BY nếu muốn lan rộng tối đa, BY-NC nếu không muốn người khác kiếm tiền trực tiếp từ nó, kèm một dòng ghi rõ mong muốn về việc dùng cho AI nếu bạn quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh trên các trang bách khoa mở có dùng cho quảng cáo được không?
Nhiều ảnh trên đó dùng giấy phép CC BY hoặc CC BY-SA, hoặc thuộc phạm vi công cộng, nên về giấy phép có thể dùng thương mại kèm ghi công. Nhưng ảnh có người nhận diện được hoặc có nhãn hiệu, tác phẩm của bên khác thì vẫn cần xem xét thêm quyền hình ảnh và nhãn hiệu trước khi dùng cho quảng cáo.
Giấy phép NC có cho dùng ở trang thông tin phi lợi nhuận của doanh nghiệp không?
Định nghĩa phi thương mại trong giấy phép xoay quanh việc không nhằm chủ yếu tới lợi ích thương mại. Trang của doanh nghiệp, kể cả bài thông tin, thường bị coi là phục vụ mục đích kinh doanh. Nếu phân vân, hãy liên hệ tác giả xin phép hoặc chọn tài nguyên khác.
Đã trả tiền gói icon thì có phải ghi công nữa không?
Nhiều kho bỏ yêu cầu ghi công cho người dùng trả phí, nhưng không phải tất cả. Đọc điều khoản của gói bạn mua và lưu lại hoá đơn, vì khi hết gói, điều kiện với tài nguyên đã tải có thể khác.
Sửa icon nhiều đến mức không nhận ra thì còn phải tuân thủ giấy phép không?
Nếu bản cuối không còn mang yếu tố thể hiện của icon gốc, có thể coi là tác phẩm mới. Nhưng ranh giới này khó xác định và dễ tự đánh giá sai. Với logo, an toàn hơn là vẽ từ đầu thay vì sửa từ icon có sẵn.
CC0 có nghĩa là không ai còn quyền gì với tác phẩm không?
CC0 là việc tác giả từ bỏ quyền của mình trong phạm vi luật cho phép, nên bạn dùng khá tự do. Tuy vậy, CC0 không giải quyết quyền của người khác có trong tác phẩm, như quyền hình ảnh của người trong ảnh hay nhãn hiệu xuất hiện trong khung hình.
Có được dùng tài nguyên Creative Commons trong mẫu thiết kế bán lại không?
Với CC BY và CC0, về giấy phép thì có thể, kèm điều kiện ghi công với BY. Nhưng giấy phép riêng của nhiều kho icon, vector lại cấm việc này. Hãy kiểm giấy phép từng tài nguyên và ghi rõ nguồn trong mẫu để người mua biết điều kiện.