Phần lớn công cụ tạo ảnh AI được huấn luyện trên lượng rất lớn hình ảnh thu thập từ internet, trong đó có tác phẩm của hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia, designer chưa từng được hỏi ý kiến. Đây là gốc của cuộc tranh luận: việc đó là học hỏi hợp pháp hay là dùng tác phẩm của người khác mà không xin phép, không trả tiền. Câu trả lời pháp lý vẫn đang được các toà án và cơ quan lập pháp nhiều nước xem xét, và chưa có kết luận chung.
Người làm thiết kế đứng ở một vị trí đặc biệt: vừa là người dùng công cụ, vừa là người có tác phẩm có thể nằm trong dữ liệu huấn luyện, vừa làm việc cạnh những hoạ sĩ minh hoạ đang chịu ảnh hưởng trực tiếp. Bài này trình bày các lập luận chính một cách cân bằng, nói rõ điều gì đã biết và điều gì chưa, rồi gợi ý cách tự đặt nguyên tắc. Đây không phải lời khuyên pháp lý; diễn biến các vụ việc cần theo dõi từ nguồn chính thức.
Mô hình "học" từ ảnh như thế nào, nói ngắn gọn
Một mô hình tạo ảnh được huấn luyện trên hàng triệu tới hàng tỷ cặp ảnh và mô tả chữ. Qua quá trình đó, nó học mối liên hệ giữa chữ và các đặc điểm thị giác: hình dạng, màu sắc, kết cấu, bố cục, phong cách. Về nguyên tắc, mô hình không lưu nguyên các bức ảnh như một kho lưu trữ, mà lưu các tham số thể hiện những quy luật đã học.
Tuy vậy, nghiên cứu đã chỉ ra rằng trong một số điều kiện, mô hình có thể tái tạo khá sát một số ảnh trong dữ liệu huấn luyện, nhất là những ảnh xuất hiện nhiều lần. Và mô hình chắc chắn học được phong cách của từng người khi tác phẩm của họ đủ nhiều trong dữ liệu, đến mức gõ tên một hoạ sĩ là ra ảnh mang dấu ấn của người đó.
Hai điểm này là trục của cuộc tranh luận. Phía ủng hộ nhấn mạnh rằng mô hình học quy luật như con người học bằng cách xem tranh. Phía phản đối nhấn mạnh rằng việc sao chép hàng loạt tác phẩm vào bộ dữ liệu đã là một hành vi cần xin phép, và kết quả cuối cùng cạnh tranh trực tiếp với chính những người có tác phẩm bị dùng.
Các lập luận chính của hai phía
Bảng dưới tóm tắt những lập luận thường được nêu ra. Không có cột nào hoàn toàn đúng; mỗi lập luận đều có phản biện.
| Vấn đề | Phía cho rằng việc huấn luyện là chấp nhận được | Phía cho rằng cần xin phép và trả công |
|---|---|---|
| Bản chất việc học | Mô hình học quy luật, giống người học vẽ bằng cách xem nhiều tranh | Con người không sao chép hàng tỷ ảnh vào bộ nhớ máy, quy mô làm thay đổi bản chất |
| Ngoại lệ pháp lý | Một số nước có ngoại lệ cho khai thác văn bản và dữ liệu, hoặc học thuyết sử dụng hợp lý | Ngoại lệ đó không được thiết kế cho sản phẩm thương mại cạnh tranh với tác giả |
| Tác động thị trường | Công cụ mở rộng khả năng sáng tạo, tạo thị trường mới | Ảnh AI thay thế trực tiếp đơn đặt hàng minh hoạ, ảnh stock của người bị lấy dữ liệu |
| Phong cách | Phong cách không được bảo hộ, ai cũng được học | Gõ tên người để nhân bản phong cách là lợi dụng danh tiếng và công sức của họ |
| Giải pháp | Cho phép tác giả chọn không tham gia | Phải xin phép trước, trả công, và minh bạch dữ liệu |
Nhiều người làm nghề không đứng hẳn về một phía. Họ dùng công cụ ở một số khâu, nhưng phản đối việc gõ tên nghệ sĩ còn sống, ủng hộ minh bạch dữ liệu và việc trả công cho tác giả.
Điều đã biết và điều chưa biết
Đã có nhiều vụ kiện. Từ năm 2023, ở Hoa Kỳ và Anh đã có các vụ kiện do hoạ sĩ, nhà văn, hãng ảnh khởi kiện các công ty phát triển AI về việc dùng tác phẩm để huấn luyện. Một số phán quyết bước đầu đã được đưa ra ở từng nước với kết luận khác nhau về từng khía cạnh, và nhiều vụ còn đang tiếp diễn hoặc kháng cáo. Kết quả ở nước này không tự động áp dụng cho nước khác.
Một số nơi đã có quy định riêng. Liên minh châu Âu có ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu kèm quyền của chủ sở hữu được bảo lưu, tức là không cho phép, và Đạo luật AI đặt ra nghĩa vụ minh bạch về dữ liệu huấn luyện cho nhà cung cấp mô hình đa dụng. Chi tiết thực thi vẫn đang được hoàn thiện.
Việt Nam chưa có quy định chuyên biệt. Luật hiện hành chưa có điều khoản riêng về việc dùng tác phẩm để huấn luyện AI. Các nguyên tắc chung về quyền sao chép vẫn áp dụng, nhưng cách áp dụng cho trường hợp này chưa được làm rõ bằng hướng dẫn hay vụ việc cụ thể.
Chưa có ai chắc chắn kết quả cuối cùng. Bất kỳ ai nói chắc chắn rằng huấn luyện AI "hoàn toàn hợp pháp" hay "hoàn toàn là ăn cắp" đều đang nói vượt quá những gì đã được xác lập. Thái độ hợp lý là theo dõi và đặt nguyên tắc cho mình dựa trên giá trị nghề nghiệp, không chờ luật.
Lựa chọn của nhà cung cấp công cụ
Khi chọn công cụ cho quy trình của mình, người làm thiết kế có thể xem xét cách nhà cung cấp xử lý vấn đề dữ liệu. Những điểm nên tìm trong tài liệu công khai của họ:
- Nguồn dữ liệu huấn luyện: nhà cung cấp có công bố mô hình được huấn luyện trên dữ liệu có giấy phép, dữ liệu công cộng, hay thu thập rộng từ internet.
- Cam kết bồi hoàn: một số dịch vụ cam kết hỗ trợ pháp lý cho khách hàng doanh nghiệp nếu kết quả bị khiếu nại vi phạm, kèm điều kiện. Đọc kỹ phạm vi và điều kiện.
- Chặn tên nghệ sĩ: một số công cụ hạn chế việc tạo ảnh theo tên nghệ sĩ còn sống hoặc theo nhân vật có bản quyền.
- Cơ chế từ chối: nhà cung cấp có cho tác giả yêu cầu loại tác phẩm khỏi dữ liệu huấn luyện tương lai không.
- Thông tin nguồn gốc: công cụ có gắn thông tin chứng thực nội dung vào ảnh tạo ra không.
Không công cụ nào hoàn hảo, và thông tin tự công bố cần được đọc với tinh thần phản biện. Nhưng đặt những câu hỏi này giúp bạn chọn có ý thức thay vì chọn theo trào lưu, và giúp bạn trả lời khi khách hỏi.
Khi tác phẩm của chính bạn có thể nằm trong dữ liệu
Nếu bạn đăng hồ sơ năng lực công khai, rất có thể một phần tác phẩm của bạn đã được thu thập vào các bộ dữ liệu. Một số việc bạn có thể làm cho tương lai: dùng các công cụ hoặc cài đặt mà nền tảng đăng tác phẩm cung cấp để thể hiện mong muốn không cho dùng huấn luyện AI; dùng cơ chế từ chối của các nhà cung cấp lớn nếu có; ghi rõ điều kiện sử dụng trên trang của mình.
Có những công cụ do các nhóm nghiên cứu đại học phát triển nhằm làm nhiễu ảnh theo cách mắt người khó thấy nhưng gây khó cho việc học phong cách của mô hình. Hiệu quả của chúng còn được tranh luận và có thể giảm khi mô hình mới ra đời; nếu dùng, hãy coi đây là một lớp bảo vệ bổ sung chứ không phải giải pháp chắc chắn.
Biện pháp bền vững hơn là xây dựng giá trị ở những thứ AI khó sao chép: quan hệ với khách, hiểu biết sâu về ngành của khách, khả năng lý giải lựa chọn thiết kế, và gu được thể hiện nhất quán qua nhiều dự án. Một phong cách có thể bị bắt chước, nhưng một quá trình làm việc đáng tin thì khó hơn nhiều.
Làm việc cùng hoạ sĩ minh hoạ trong thời AI
Designer thường là người đứng giữa khách và hoạ sĩ minh hoạ, nhiếp ảnh gia: chính bạn là người đề xuất thuê ai, ngân sách chia thế nào. Khi khách hỏi "sao không dùng AI cho rẻ", câu trả lời của bạn ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập của đồng nghiệp. Đây không phải lý do để từ chối AI, nhưng là lý do để trả lời có cân nhắc.
Một cách tiếp cận cân bằng là chia việc theo giá trị. Phần hình ảnh dùng một lần, ít cần độc quyền, như ảnh nền cho bài đăng ngắn hạn, có thể dùng công cụ. Phần cần độc quyền, cần cá tính và dùng lâu dài, như nhân vật, minh hoạ bao bì, bộ tranh cho sách, nên đặt hàng người thật. Giải thích sự phân chia này với khách bằng ngôn ngữ rủi ro và giá trị thương hiệu, thay vì ngôn ngữ đạo đức, thường thuyết phục hơn.
Khi hợp tác với hoạ sĩ, hãy thoả thuận rõ việc có được đưa tác phẩm của họ vào công cụ AI để tạo biến thể, mở rộng hay không. Nhiều hoạ sĩ không muốn điều đó, và họ có quyền đặt điều kiện. Hỏi trước là cách giữ quan hệ nghề nghiệp lâu dài.
Đặt nguyên tắc dùng AI cho chính bạn hoặc studio
Không cần chờ luật rõ ràng để có nguyên tắc nghề nghiệp. Một bộ nguyên tắc ngắn, viết ra và chia sẻ với đồng nghiệp, khách hàng, giúp bạn nhất quán. Gợi ý các bước:
- Viết ra những việc bạn dùng AI và không dùng AI, ví dụ dùng để tìm hướng và xử lý kỹ thuật, không dùng để tạo logo cuối hay nhân vật.
- Cam kết không dùng tên nghệ sĩ còn sống, tên studio, tên nhân vật có bản quyền trong câu lệnh cho sản phẩm thương mại.
- Không đưa tác phẩm của người khác vào công cụ làm ảnh mẫu khi chưa được phép.
- Ưu tiên thuê hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia cho phần nhận diện cốt lõi khi ngân sách cho phép, và nói rõ giá trị đó với khách.
- Minh bạch với khách về phần nào có AI tham gia.
- Xem lại nguyên tắc định kỳ, vì công cụ và quy định đều thay đổi nhanh.
Một bộ nguyên tắc như vậy không làm bạn kém cạnh tranh. Ngày càng nhiều khách, nhất là khách có thương hiệu muốn đi đường dài, hỏi thẳng về việc dùng AI; có câu trả lời rõ ràng là một lợi thế.
Câu hỏi thường gặp
Dùng công cụ tạo ảnh AI có phải là đang làm hại hoạ sĩ không?
Không có câu trả lời một chiều. Cách dùng mới là điều quyết định: dùng để tìm hướng, xử lý kỹ thuật thì khác với dùng để nhân bản phong cách của một hoạ sĩ còn sống rồi bán ra. Đặt nguyên tắc rõ ràng cho mình là cách dùng có trách nhiệm.
Mô hình được huấn luyện trên kho ảnh có giấy phép thì có hoàn toàn an toàn không?
Rủi ro thấp hơn về nguồn dữ liệu, nhưng không có nghĩa kết quả không bao giờ giống tác phẩm của người khác hay nhãn hiệu có sẵn. Bạn vẫn cần kiểm kết quả và đọc kỹ điều khoản bồi hoàn của nhà cung cấp.
Có cách nào biết tác phẩm của mình đã bị dùng để huấn luyện không?
Một số bộ dữ liệu công khai đã có công cụ tra cứu do cộng đồng làm, nhưng phần lớn dữ liệu của các mô hình thương mại không được công bố đầy đủ. Hiện chưa có cách chắc chắn cho mọi mô hình.
Khách yêu cầu tạo ảnh theo phong cách một hoạ sĩ nổi tiếng còn sống thì xử lý sao?
Giải thích với khách rằng việc này có rủi ro về uy tín và có thể cả pháp lý, rồi đề xuất phân tích những yếu tố khách thích trong phong cách đó để tạo hướng riêng. Nếu khách thật sự muốn phong cách đó, gợi ý họ liên hệ đặt hàng chính hoạ sĩ.
Có nên ghi rõ trong portfolio là không dùng AI không?
Nếu đó là lựa chọn nghề nghiệp của bạn và đúng sự thật, ghi rõ có thể thu hút những khách coi trọng điều đó. Nếu bạn có dùng AI ở một số khâu, mô tả trung thực vai trò của AI tốt hơn là tuyên bố tuyệt đối.
Sinh viên thiết kế có nên tránh hẳn công cụ tạo ảnh AI không?
Không nhất thiết, nhưng nên học nền tảng vẽ, bố cục, chữ, màu bằng tay trước để có con mắt đánh giá. Hiểu cuộc tranh luận về dữ liệu và quyền nghệ sĩ cũng là một phần của giáo dục nghề nghiệp, giúp sinh viên tự đặt nguyên tắc khi đi làm.