Tra trùng logo trước khi chốt gồm ba lớp: tìm hình ngược để xem có logo nào trông giống, tra cơ sở dữ liệu nhãn hiệu theo tên và theo yếu tố hình trong nhóm sản phẩm của khách, rồi ghi lại kết quả vào hồ sơ dự án. Việc này designer nên tự làm ở mức sơ bộ cho mọi logo; còn đánh giá khả năng đăng ký nhãn hiệu thì là việc của đại diện sở hữu công nghiệp hoặc luật sư.
Bài này nói về nguyên lý và cách làm thực tế, không phải tư vấn pháp lý. Quy định về nhãn hiệu có thể thay đổi; khi khách chuẩn bị nộp đơn, nên để họ làm việc với người có chuyên môn và kiểm văn bản hiện hành. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao designer cần tra trùng ngay cả khi tự tay vẽ
Nhiều designer nghĩ rằng logo do mình phác từ đầu thì không thể trùng ai. Thực tế, những ý tưởng hiển nhiên nhất của một ngành thường đã được nhiều người nghĩ tới: chiếc lá cho sản phẩm tự nhiên, ngôi nhà cho bất động sản, chữ cái đầu lồng trong vòng tròn cho đủ loại doanh nghiệp. Hai người không hề biết nhau vẫn có thể tạo ra hai logo rất gần nhau. Khi AI tham gia phác ý, nguy cơ này tăng lên, vì mô hình học từ vô số hình ảnh có sẵn và có xu hướng trả về những giải pháp phổ biến.
Hậu quả của trùng lặp không chỉ là mất mặt. Nếu logo gần giống nhãn hiệu đã được bảo hộ cho cùng nhóm sản phẩm, khách của bạn có thể bị từ chối đơn đăng ký, bị yêu cầu ngừng sử dụng, phải thay bảng hiệu, bao bì sau khi đã in. Chi phí làm lại lúc đó lớn hơn nhiều lần chi phí thiết kế ban đầu, và người bị trách thường là designer.
Tra trùng sơ bộ không bảo đảm logo an toàn tuyệt đối, nhưng loại bỏ được phần lớn những trường hợp giống rõ ràng. Nó cũng cho bạn một lập luận chuyên nghiệp khi trình bày: "phương án này đã được kiểm sơ bộ, chưa thấy trùng trong nhóm ngành của anh chị". Khách đánh giá cao điều đó, và bạn có bằng chứng mình đã làm phần việc cẩn trọng.
Vài khái niệm cần nắm trước khi tra
Nhãn hiệu không chỉ là logo. Nhãn hiệu có thể là chữ, hình, hoặc kết hợp chữ và hình, dùng để phân biệt hàng hoá, dịch vụ của các chủ thể khác nhau. Một logo thường gồm cả phần chữ và phần hình, nên cần tra cả hai.
Bảo hộ gắn với nhóm hàng hoá, dịch vụ. Khi đăng ký, nhãn hiệu được gắn với các nhóm sản phẩm theo bảng phân loại quốc tế Nice. Hai nhãn giống nhau ở hai ngành rất khác nhau có thể cùng tồn tại; giống nhau trong cùng ngành hoặc ngành liên quan thì rủi ro cao. Vì vậy câu hỏi đầu tiên là khách bán gì.
Yếu tố hình cũng được phân loại. Nhiều hệ thống tra cứu phân loại phần hình của nhãn hiệu theo bảng phân loại Viên (Vienna), ví dụ nhóm hình động vật, cây lá, hình học. Biết điều này giúp bạn tra theo hình chứ không chỉ theo tên.
Tương tự cũng tính, không chỉ trùng hệt. Cơ quan xét đơn xem xét mức độ tương tự về hình, về cách đọc, về ý nghĩa, và khả năng gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Một logo khác màu, khác nét nhưng cùng bố cục và ý tưởng vẫn có thể bị coi là tương tự.
Bảo hộ có tính lãnh thổ. Nhãn hiệu được bảo hộ ở quốc gia hoặc khu vực đã đăng ký. Nếu khách có ý bán sang nước khác, việc tra cứu và đăng ký ở đó là câu chuyện riêng cần người có chuyên môn.
Quy trình tra trùng sơ bộ cho mỗi phương án logo
Quy trình dưới đây mất khoảng một đến hai giờ cho mỗi phương án nghiêm túc. Làm trước khi trình khách, không phải sau khi khách đã chọn và yêu thích.
- Xác định nhóm sản phẩm. Hỏi khách bán gì, dự định mở rộng sang gì trong vài năm tới. Ghi ra bằng lời; nếu chưa quen bảng phân loại, có thể nhờ chatbot gợi ý nhóm Nice tương ứng rồi đối chiếu với bảng phân loại chính thức.
- Tìm hình ngược. Dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh của các công cụ tìm kiếm lớn với bản đen trắng của logo, rồi với từng phần (chỉ biểu tượng, chỉ chữ). Lưu ảnh chụp màn hình các kết quả gần giống.
- Tra cơ sở dữ liệu nhãn hiệu theo tên. Dùng hệ thống tra cứu trực tuyến của Cục Sở hữu trí tuệ cho thị trường Việt Nam, và cơ sở dữ liệu nhãn hiệu toàn cầu của Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới nếu khách có ý bán ra ngoài. Tra cả tên đầy đủ, tên không dấu, các cách viết gần giống.
- Tra theo yếu tố hình. Lọc theo nhóm sản phẩm và mã phân loại hình gần với biểu tượng của bạn. Lướt qua các kết quả bằng mắt; đây là bước tốn thời gian nhưng cần thiết.
- Dùng AI để so sánh có cấu trúc. Khi có vài ứng viên gần giống, mô tả bằng lời từng cặp (bố cục, hình chính, cách đọc) và nhờ chatbot liệt kê điểm giống, điểm khác. AI không phán quyết được có trùng hay không, nhưng giúp bạn nhìn ra những điểm dễ bỏ sót.
- Ra quyết định và ghi hồ sơ. Phương án nào có kết quả gần giống trong cùng nhóm ngành thì loại hoặc chỉnh mạnh. Ghi ngày tra, công cụ, từ khoá, các kết quả đáng chú ý vào một tệp trong thư mục dự án.
Nếu bạn tải logo của khách lên công cụ AI trực tuyến để mô tả hay so sánh, hãy dùng bản chưa có tên doanh nghiệp, và đọc điều khoản lưu trữ dữ liệu của công cụ, vì logo chưa công bố là thông tin kinh doanh cần giữ kín.
Những gì tra sơ bộ làm được và không làm được
Để tránh hiểu lầm với khách, nên nói rõ giới hạn của phần việc này ngay từ đầu, tốt nhất là ghi trong báo giá hoặc hợp đồng.
| Tra sơ bộ của designer | Việc của người có chuyên môn pháp lý |
|---|---|
| Phát hiện logo, nhãn hiệu giống rõ ràng | Đánh giá mức độ tương tự theo tiêu chí xét đơn |
| Loại bớt phương án rủi ro trước khi trình | Tư vấn nhóm sản phẩm cần đăng ký và chiến lược đăng ký |
| Ghi hồ sơ quá trình thiết kế và tra cứu | Tra cứu chuyên sâu, gồm cả đơn đang chờ xét |
| Gợi ý khách tìm đại diện sở hữu công nghiệp | Soạn và nộp đơn, theo dõi, phản hồi ý kiến của cơ quan xét đơn |
| Chỉnh logo khi có kết quả đáng lo | Xử lý tranh chấp nếu có |
Một lưu ý thực tế: cơ sở dữ liệu công khai có độ trễ, các đơn mới nộp có thể chưa hiện ra. Vì vậy dù tra sơ bộ sạch, khách vẫn nên tra cứu chính thức trước khi đầu tư lớn vào in ấn. Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên được áp dụng ở Việt Nam, nghĩa là ai nộp trước thường được xét trước, nên đừng để khách chần chừ quá lâu sau khi chốt logo.
Khi kết quả cho thấy logo giống một nhãn hiệu đã có
Đừng hoảng và cũng đừng giấu. Trước hết, xem nhãn hiệu kia thuộc nhóm sản phẩm nào và còn hiệu lực không. Nếu cùng ngành hoặc ngành gần, hãy coi phương án đó là có rủi ro. Cách xử lý tốt nhất thường là quay về bước phác ý, giữ tinh thần nhưng đổi hẳn hình chính, chứ không chỉ đổi màu hay xoay nhẹ. Những thay đổi nhỏ về chi tiết hiếm khi đủ làm giảm sự tương tự trong mắt người xem.
Nếu khách đã rất thích phương án đó, hãy cho họ xem kết quả tra cứu đặt cạnh logo. Đa số khách hiểu ngay khi thấy hai hình gần nhau. Trình bày kèm một đến hai hướng thay thế đã kiểm sơ bộ để cuộc trao đổi đi tiếp, không dừng ở tin xấu.
Trường hợp khách vẫn muốn giữ, bạn nên ghi lại bằng văn bản rằng đã thông báo kết quả tra cứu và khuyên khách hỏi ý kiến người có chuyên môn. Không nên tự khẳng định "chắc không sao đâu" hay "chắc chắn bị từ chối", vì cả hai đều là phán đoán pháp lý vượt ngoài vai trò của designer. Với các vấn đề bản quyền tác phẩm chuyên sâu, trang AI Bản Quyền có thêm tài liệu tham khảo.
Tra tên trước cả khi bắt đầu vẽ
Nhiều dự án logo đi được nửa đường mới phát hiện ra chính cái tên đã có người dùng cho cùng ngành. Lúc đó mọi bản phác, mọi phương án màu đều phải bỏ, vì logo xoay quanh tên. Nếu khách mang tới một cái tên mới đặt, hãy đề nghị tra sơ bộ tên ngay trong tuần đầu, trước khi đầu tư thời gian vào hình.
Cách làm giống bước tra theo tên ở trên: tra nhiều cách viết, có dấu và không dấu, viết liền và tách, cả những biến thể đọc lên nghe giống. Thêm một việc nữa là xem tên đó đã được dùng làm tên trang mạng xã hội, tên miền, tên gian hàng trên sàn thương mại điện tử chưa. Những chỗ này không phải nhãn hiệu đã đăng ký, nhưng cho thấy khả năng gây nhầm lẫn với khách hàng thật.
Nếu tên có vấn đề, việc của designer là báo sớm và rõ, không phải tự đặt tên mới thay khách. Bạn có thể đề nghị nhờ chatbot liệt kê thêm phương án tên theo các ý khách đưa ra, rồi cùng khách lọc và tra lại. Đặt tên là quyết định kinh doanh, và người quyết định vẫn là chủ doanh nghiệp.
Ghi hồ sơ tra cứu: mẫu đơn giản
Một hồ sơ tra cứu ngắn giúp bạn bảo vệ mình và giúp khách khi làm việc với đại diện sở hữu công nghiệp. Mỗi phương án logo nên có một bản ghi gồm:
- Tên dự án, tên phương án, ngày tra cứu và người tra.
- Nhóm sản phẩm, dịch vụ của khách đã được xác nhận.
- Danh sách công cụ đã dùng, từ khoá tên và nhóm phân loại hình đã lọc.
- Ảnh chụp các kết quả gần giống nhất, kèm nhận xét ngắn về điểm giống và điểm khác.
- Quyết định: giữ, chỉnh, hay loại phương án; lý do.
- Ghi chú đã thông báo cho khách và đã khuyên khách tra cứu chính thức trước khi nộp đơn.
Lưu hồ sơ này cùng nhật ký quá trình thiết kế, gồm các bản phác tay và câu lệnh AI đã dùng. Khi có tranh chấp về nguồn gốc logo, tài liệu cho thấy quá trình sáng tạo từng bước là thứ có giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Tìm hình ngược không thấy gì thì logo có an toàn không?
Chưa chắc. Tìm hình ngược chỉ quét những hình đã xuất hiện công khai trên mạng và có thể bỏ sót logo của doanh nghiệp nhỏ hoặc đơn mới nộp. Hãy kết hợp với tra cơ sở dữ liệu nhãn hiệu và khuyên khách tra cứu chính thức trước khi đầu tư lớn.
Designer có nên đứng ra nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho khách không?
Thường không nên, trừ khi bạn có chuyên môn và tư cách phù hợp theo quy định hiện hành. Việc nộp đơn, chọn nhóm sản phẩm và phản hồi cơ quan xét đơn nên giao cho đại diện sở hữu công nghiệp. Designer cung cấp tệp logo chuẩn và hồ sơ thiết kế.
Logo chỉ có chữ thì cần tra những gì?
Tra tên theo nhiều cách viết, có dấu, không dấu, viết liền, viết tách, và những tên đọc lên nghe giống. Kiểu chữ riêng cũng có thể là yếu tố phân biệt, nhưng phần tên vẫn là chỗ hay xảy ra tranh chấp nhất.
Có nên dùng AI để kết luận hai logo có trùng không?
Không nên. AI giúp liệt kê điểm giống và khác, nhưng không có thẩm quyền và có thể đưa ra nhận định nghe chắc chắn mà sai. Kết luận về khả năng gây nhầm lẫn cần người có chuyên môn và căn cứ vào quy định hiện hành.
Khách đã dùng logo nhiều năm mà chưa đăng ký thì sao?
Nên khuyên khách tra cứu và cân nhắc đăng ký sớm, vì người khác có thể nộp đơn cho dấu hiệu tương tự. Nếu bạn được thuê làm mới logo, hãy tra trùng cả logo cũ lẫn logo mới để khách có bức tranh đầy đủ trước khi quyết định.
Tra trùng sơ bộ có nên tính phí riêng không?
Tuỳ cách bạn làm việc. Nhiều designer coi đó là một phần của quy trình logo và tính vào công, số khác ghi thành hạng mục riêng để khách thấy rõ. Điều quan trọng là ghi rõ phạm vi và giới hạn, không để khách hiểu đó là cam kết pháp lý.