RGB là hệ màu của ánh sáng, dùng cho mọi thứ hiển thị trên màn hình; CMYK là hệ màu của mực in, dùng cho hầu hết ấn phẩm in trên giấy. RGB tạo màu bằng cách cộng ba nguồn sáng đỏ, xanh lá, xanh dương; CMYK tạo màu bằng cách chồng bốn lớp mực xanh lơ, hồng sen, vàng và đen lên giấy trắng. Vì cơ chế khác nhau, có những màu rực trên màn hình không thể in ra bằng CMYK thông thường.
Đây là lý do của câu than quen thuộc "sao in ra màu xỉn hơn trên máy". Bài này giải thích hai hệ màu ở mức nguyên lý cho người mới, những màu hay bị lệch khi in, nên thiết kế ở hệ màu nào cho từng loại việc, và lưu ý khi dùng ảnh AI vốn luôn là RGB. Thông số kỹ thuật chi tiết khi chuẩn bị file in, như hồ sơ màu của nhà in, xem thêm ở trang AI In Ấn.
RGB: cộng ánh sáng
Mỗi điểm ảnh trên màn hình gồm ba nguồn sáng nhỏ màu đỏ (Red), xanh lá (Green) và xanh dương (Blue). Khi cả ba tắt, ta thấy đen; khi cả ba sáng hết mức, ta thấy trắng; pha trộn các mức sáng khác nhau cho ra hàng triệu màu. Vì màu được tạo bằng cách cộng ánh sáng, RGB được gọi là hệ màu cộng.
Trong tệp ảnh, mỗi kênh thường được lưu bằng một số từ 0 tới 255, nên một màu RGB được viết như bộ ba số, hoặc dưới dạng mã thập lục phân sáu ký tự quen thuộc trong thiết kế web. Ảnh chụp từ điện thoại, ảnh tạo bằng AI, ảnh trên web đều ở hệ RGB. Vì màn hình là nơi người ta xem phần lớn ấn phẩm ngày nay, RGB là hệ màu làm việc mặc định của hầu hết phần mềm thiết kế.
Một điều người mới hay bỏ qua: cùng một bộ số RGB có thể hiển thị khác nhau trên hai màn hình, vì mỗi màn hình có khả năng hiển thị màu và cách chỉnh riêng. Để thống nhất, người ta dùng các không gian màu chuẩn; sRGB là chuẩn phổ biến nhất cho web và đa số thiết bị. Các không gian rộng hơn tồn tại cho nhiếp ảnh và in chất lượng cao, nhưng nếu không chắc, xuất ảnh cho màn hình ở sRGB là lựa chọn an toàn.
CMYK: trừ ánh sáng bằng mực
Trên giấy, không có nguồn sáng nào cả; màu ta thấy là ánh sáng trắng chiếu vào giấy, bị lớp mực hấp thụ bớt một phần, phần còn lại phản xạ vào mắt. Mực xanh lơ (Cyan) hấp thụ đỏ, mực hồng sen (Magenta) hấp thụ xanh lá, mực vàng (Yellow) hấp thụ xanh dương. Vì màu được tạo bằng cách bớt ánh sáng, CMYK được gọi là hệ màu trừ.
Về lý thuyết, chồng đủ ba mực sẽ ra đen, nhưng thực tế ra một màu nâu tối và tốn mực, giấy lâu khô. Vì vậy có thêm mực đen, ký hiệu K (thường được giải thích là "key", bản khoá chi tiết). Màu CMYK được viết bằng bốn tỉ lệ phần trăm mực.
Kết quả in còn phụ thuộc loại giấy, loại mực, máy in và cách nhà in canh chỉnh. Cùng một tệp CMYK in trên giấy couché bóng và giấy mỹ thuật nhám sẽ cho màu khác nhau. Đó là lý do nhà in thường cung cấp hồ sơ màu hoặc yêu cầu riêng, và vì sao in thử vẫn quan trọng với ấn phẩm cần đúng màu thương hiệu.
Ngoài bốn mực cơ bản, nhà in còn có thể dùng mực pha sẵn (spot color), tức mực được pha đúng một màu trước khi in, thay vì tạo màu bằng cách chồng các chấm CMYK. Mực pha sẵn cho màu ổn định hơn qua các đợt in và tạo được một số màu ngoài dải CMYK, nhưng thêm chi phí và thường chỉ hợp khi in số lượng đủ lớn. Với người mới, chỉ cần biết lựa chọn này tồn tại để hỏi nhà in khi màu thương hiệu khó in.
So sánh RGB và CMYK
Bảng dưới tóm tắt khác biệt cơ bản giữa hai hệ màu.
| Tiêu chí | RGB | CMYK |
|---|---|---|
| Nguồn màu | Ánh sáng phát ra từ màn hình | Mực trên giấy phản xạ ánh sáng |
| Cơ chế | Cộng: càng nhiều sáng càng gần trắng | Trừ: càng nhiều mực càng gần đen |
| Thành phần | Đỏ, xanh lá, xanh dương | Xanh lơ, hồng sen, vàng, đen |
| Dùng cho | Web, mạng xã hội, ứng dụng, video, trình chiếu | Tờ rơi, danh thiếp, bao bì, sách, ấn phẩm in offset và in kỹ thuật số |
| Dải màu | Rộng hơn ở các màu rực, màu neon, xanh dương và xanh lá tươi | Hẹp hơn ở các màu rực; một số màu sáng chói không in được |
| Cách ghi | Bộ ba số 0–255 hoặc mã thập lục phân | Bốn tỉ lệ phần trăm mực |
Dải màu (gamut) là tập hợp các màu một hệ có thể tạo ra. Hai dải màu chồng lên nhau phần lớn, nhưng không trùng khít. Khi chuyển từ RGB sang CMYK, những màu nằm ngoài dải CMYK bị kéo về màu gần nhất có thể in được, thường xỉn hơn. Đây là nguyên nhân chính của chuyện màu in khác màn hình.
Những màu hay lệch khi chuyển sang in
Không phải màu nào cũng lệch như nhau. Một số nhóm màu hay gây bất ngờ nhất khi in:
- Xanh dương rực và xanh lá tươi. Trên màn hình rất sáng, in ra thường trầm hơn rõ rệt.
- Màu neon, hồng chói, cam phát sáng. Phần lớn nằm ngoài dải CMYK thông thường. Nếu thương hiệu dùng màu kiểu này, cần bàn với nhà in về mực pha sẵn hoặc chấp nhận bản in trầm hơn.
- Màu tím sáng. Dễ ngả về xanh hoặc về đỏ tuỳ cách chuyển đổi.
- Đen. Đen chỉ dùng mực K thường hơi xám khi in mảng lớn; nhà in hay dùng "đen giàu" có thêm các mực khác cho mảng đen lớn, nhưng chữ nhỏ lại nên chỉ dùng mực K để không bị lem viền. Hỏi nhà in công thức họ khuyến nghị.
- Chuyển màu mịn. Dải chuyển từ màu này sang màu kia có thể lộ vệt khi in nếu tệp không đủ chất lượng.
Với nhóm màu này, cách làm an toàn là chọn màu thương hiệu từ đầu sao cho có phiên bản in được chấp nhận, và ghi rõ trong hướng dẫn thương hiệu cả mã RGB lẫn tỉ lệ CMYK tương ứng. Phần chọn màu thương hiệu và bảng màu có ở danh mục chữ và màu trên trang.
Nên thiết kế ở hệ màu nào
Câu hỏi thực tế nhất của người mới là nên mở tệp ở RGB hay CMYK. Câu trả lời phụ thuộc đích đến của ấn phẩm.
- Nếu ấn phẩm chỉ dùng trên màn hình như bài đăng, ảnh bìa, giao diện, làm toàn bộ ở RGB, xuất ở sRGB.
- Nếu ấn phẩm chỉ để in, hỏi nhà in trước: họ muốn nhận tệp CMYK theo hồ sơ màu nào, hay nhận RGB rồi tự chuyển.
- Nếu ấn phẩm vừa đăng mạng vừa in, nhiều designer làm ở RGB rồi xuất thêm bản in theo yêu cầu nhà in; khi làm, bật chế độ xem thử màu in trong phần mềm để thấy trước màu nào sẽ trầm đi.
- Với màu thương hiệu quan trọng, in thử trên đúng loại giấy trước khi in số lượng lớn.
- Lưu tệp gốc ở dạng có lớp và giữ nguyên hệ màu làm việc; các bản xuất đặt tên rõ là bản màn hình hay bản in.
Phần mềm thiết kế phổ biến đều có chức năng xem thử màu in và cảnh báo màu nằm ngoài dải in được. Tên chức năng khác nhau giữa các phần mềm và phiên bản; tra trong phần trợ giúp của công cụ bạn dùng.
Ví dụ giả định: màu hồng của một tiệm bánh
Một tiệm bánh ở Hải Phòng có màu thương hiệu là hồng sáng chói, được chọn trên màn hình điện thoại khi làm logo. Đây là ví dụ giả định. Trên bài đăng, màu đó rất bắt mắt. Đến khi in hộp bánh và tờ rơi, màu ra hồng đục, ngả tím, chủ tiệm cho rằng nhà in làm sai và đòi in lại.
Nguyên nhân không nằm ở nhà in: màu hồng đó nằm ngoài dải CMYK thông thường, nên dù in kỹ đến đâu cũng chỉ ra được màu gần nhất. Có ba hướng xử lý. Hướng thứ nhất là chấp nhận hai phiên bản: hồng chói cho màn hình, hồng in được gần nhất cho giấy, ghi cả hai vào hướng dẫn thương hiệu để mọi người dùng thống nhất. Hướng thứ hai là in bằng mực pha sẵn đúng màu, thường hợp với hộp in số lượng lớn; hỏi nhà in về khả năng và chi phí. Hướng thứ ba là điều chỉnh màu thương hiệu một chút cho cả hai môi trường đều gần nhau.
Bài học chung là nên kiểm khả năng in của màu thương hiệu ngay từ lúc chọn màu, không phải khi đã in hỏng. Bật chế độ xem thử màu in, hoặc in thử một mẩu nhỏ trên loại giấy sẽ dùng, trước khi chốt màu với khách. Nếu bạn nhờ AI gợi ý bảng màu, hãy hỏi thêm màu nào trong bảng có nguy cơ khó in, rồi tự kiểm bằng phần mềm.
Ảnh AI và hệ màu
Ảnh AI luôn là RGB. Các công cụ tạo ảnh xuất ảnh ở hệ RGB, thường thiên về màu rực, độ bão hoà cao vì như vậy trông bắt mắt trên màn hình. Khi đưa vào ấn phẩm in, đây chính là nhóm màu dễ bị trầm đi nhất.
Xem thử trước khi gửi khách. Nếu ấn phẩm có bản in, bật chế độ xem thử màu in trước khi gửi bản duyệt cho khách. Khách duyệt màu trên màn hình rồi nhận bản in xỉn hơn là nguồn tranh cãi rất phổ biến.
Mô tả màu dịu hơn từ đầu. Khi tạo ảnh cho ấn phẩm sẽ in, có thể mô tả bảng màu dịu, độ bão hoà vừa phải ngay trong câu lệnh. Ảnh như vậy chuyển sang in ít bị lệch hơn.
Hỏi AI về nguyên lý, không hỏi về thông số nhà in. Trợ lý AI giải thích khá tốt nguyên lý RGB, CMYK, dải màu. Nhưng thông số cụ thể như hồ sơ màu, tổng lượng mực tối đa, công thức đen giàu phụ thuộc từng nhà in; hỏi trực tiếp nhà in, đừng tin con số AI đưa ra.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao in ra màu xỉn hơn trên màn hình?
Màn hình phát ánh sáng nên tạo được màu rất rực, còn mực trên giấy chỉ phản xạ ánh sáng và có dải màu hẹp hơn. Khi chuyển sang in, các màu nằm ngoài dải in được bị kéo về màu gần nhất. Thêm vào đó, màn hình của bạn có thể đang chỉnh sáng hơn thực tế.
Thiết kế bài đăng mạng xã hội có cần CMYK không?
Không. Ấn phẩm chỉ hiển thị trên màn hình nên làm ở RGB, xuất ở sRGB. Chuyển sang CMYK cho bài đăng chỉ làm màu trầm đi vô ích, và khi đăng lên nền tảng, ảnh vẫn được hiển thị bằng RGB.
Có thể chuyển một tệp từ RGB sang CMYK nhiều lần không?
Nên tránh chuyển qua lại nhiều lần. Mỗi lần chuyển từ RGB sang CMYK, các màu ngoài dải bị thay đổi vĩnh viễn; chuyển ngược lại không lấy lại màu cũ. Giữ tệp gốc ở hệ màu làm việc và chỉ chuyển khi xuất bản in.
Ảnh chụp điện thoại có cần chuyển sang CMYK trước khi gửi nhà in không?
Không nhất thiết. Nhiều nhà in nhận ảnh RGB và tự chuyển theo hồ sơ màu của máy họ, đôi khi còn cho kết quả tốt hơn bạn tự chuyển. Có nhà in lại yêu cầu tệp CMYK. Hỏi trước, và nếu tự chuyển thì xem thử trên màn hình để biết màu nào sẽ trầm đi.
Màn hình máy tính có cần cân chỉnh màu không?
Nếu bạn làm nhiều ấn phẩm in hoặc ảnh sản phẩm cần đúng màu, nên cân chỉnh màn hình bằng thiết bị đo màu chuyên dụng định kỳ. Với việc làm chủ yếu cho mạng xã hội, ít nhất nên tắt các chế độ làm màu rực tự động và kiểm thử ảnh trên vài thiết bị khác nhau.
Hệ màu có liên quan gì tới độ tương phản chữ?
Có liên quan gián tiếp. Một cặp màu chữ và nền đủ tương phản trên màn hình có thể giảm tương phản khi in vì màu bị trầm đi. Với ấn phẩm in, kiểm tương phản ở chế độ xem thử màu in. Phần tương phản đọc được của chữ có ở danh mục chữ và màu.