Một portfolio thiết kế thời AI cần trả lời được câu hỏi mà người xem nào cũng đang nghĩ trong đầu: phần nào là của bạn? Cách làm đúng là chọn ít dự án hơn nhưng kể quy trình kỹ hơn, ghi rõ AI hỗ trợ ở bước nào, và cho thấy những quyết định chỉ bạn mới đưa ra được.
Trước đây, người tuyển dụng nhìn một bộ nhận diện đẹp là tạm tin người làm có tay nghề. Bây giờ họ biết một hình đẹp có thể tạo ra trong vài phút, nên họ đọc portfolio kỹ hơn và nghi ngờ nhiều hơn. Bài này hướng dẫn cách dựng portfolio cho designer đi xin việc in-house lẫn designer tự do đi tìm khách, theo hướng minh bạch mà vẫn tôn được năng lực.
Người xem portfolio bây giờ tìm gì
Hãy hình dung trưởng nhóm thiết kế ở một công ty đang tuyển người. Họ nhận vài chục hồ sơ, mỗi hồ sơ dành vài phút. Trước đây họ lướt hình để đánh giá tay nghề thao tác và thẩm mỹ. Bây giờ, khi thấy một loạt hình rất bóng bẩy, câu đầu tiên trong đầu họ thường là: hình này người này làm, hay máy làm? Nếu portfolio không trả lời câu đó, họ sẽ tự đoán, và thường đoán theo hướng bất lợi cho bạn.
Thứ họ thật sự cần biết là khi ngồi vào bàn làm việc, bạn sẽ giải quyết vấn đề thế nào. Bạn có đọc brief cẩn thận không, có hỏi lại khi thấy thiếu thông tin không, có làm nhiều phương án rồi biết loại không, có biết dừng lại khi hình đã đủ tốt không. Những điều này chỉ hiện ra khi bạn kể quá trình, không hiện ra từ ảnh kết quả cuối.
Với khách thuê designer tự do, câu hỏi tương tự nhưng thực dụng hơn: thuê người này thì mình được gì mà tự dùng công cụ AI không có? Portfolio của người làm tự do cần cho thấy giá trị nằm ở hiểu biết về kinh doanh của khách, khả năng làm một hệ thống đồng nhất, và sự tin cậy khi giao tệp đúng chuẩn.
Chọn dự án: ít hơn, sâu hơn
Bốn đến sáu dự án là đủ cho phần lớn trường hợp. Một trang có ba mươi hình rời rạc cho thấy bạn làm nhiều, nhưng không cho thấy bạn nghĩ thế nào. Một trang có năm dự án, mỗi dự án kể được vấn đề, hướng đi và kết quả, cho thấy bạn là người làm nghề.
Ưu tiên dự án có ràng buộc thật. Dự án có khách thật, có ngân sách, có hạn chót, có góp ý phải sửa luôn đáng giá hơn dự án tự đặt ra không ràng buộc gì. Nếu bạn là sinh viên chưa có khách, hãy tự đặt ràng buộc chặt cho dự án cá nhân và ghi rõ đó là dự án tự đặt.
Có ít nhất một dự án hệ thống. Một bộ nhận diện có quy tắc dùng chữ, màu, lưới, hay một bộ khung bài đăng mạng xã hội dùng được cho nhiều tháng, cho thấy tư duy hệ thống mà nhà tuyển dụng rất cần.
Bỏ dự án bạn không còn tự hào. Dự án cũ có thao tác kém đi kèm dự án mới tốt sẽ kéo cả hồ sơ xuống. Người xem nhớ dự án yếu nhất lâu hơn bạn nghĩ.
Kiểm quyền được công bố. Dự án làm cho công ty hay khách có thể bị ràng buộc bảo mật. Hỏi xin phép trước, hoặc làm mờ tên thương hiệu và thông tin nhận diện, ghi chú là đã được thay đổi để bảo mật.
Ghi rõ vai trò của AI: một khung đơn giản cho từng dự án
Không cần viết dài. Một bảng nhỏ ở cuối mỗi dự án, hoặc vài dòng ghi chú, là đủ để người xem hiểu bạn làm gì và công cụ làm gì. Dưới đây là ví dụ giả định cho dự án bộ nhận diện một tiệm bánh nhỏ.
| Bước | Bạn làm | AI hỗ trợ |
|---|---|---|
| Đọc brief và phỏng vấn chủ tiệm | Toàn bộ buổi trao đổi, chọn câu hỏi | Tóm tắt ghi chú sau buổi gặp (đã bỏ tên khách) |
| Moodboard | Chọn và sắp xếp hình tham khảo, viết định hướng | Tạo thêm vài hình thử không khí màu, không dùng trong bản cuối |
| Phác logo | Phác tay hơn hai mươi phương án, chọn ba hướng | Không dùng |
| Hoàn thiện logo | Vẽ vector thủ công, chỉnh khoảng cách chữ | Không dùng |
| Bảng màu, font | Quyết định cuối, kiểm in thử | Gợi ý vài bảng màu để so sánh |
| Ảnh minh hoạ cho bao bì | Hướng dẫn, chọn lọc, chỉnh sửa nhiều | Tạo ảnh nền ban đầu |
| Trình bày phương án | Viết lập luận, trình bày với khách | Sửa câu chữ bản trình bày |
Cách ghi này có hai lợi ích. Một là người xem tin bạn hơn vì bạn tự nói ra trước khi họ phải hỏi. Hai là nó cho thấy bạn biết dùng AI đúng chỗ, một kỹ năng mà nhiều công ty đang tìm kiếm. Điều tối kỵ là để AI làm phần lớn rồi trình bày như thể tự tay làm toàn bộ; nếu bị phát hiện trong buổi phỏng vấn hay bài test, uy tín mất rất khó lấy lại.
Kể một dự án theo trình tự dễ đọc
Mỗi dự án nên đọc được trong khoảng hai phút. Trình tự dưới đây phù hợp cho cả trang web cá nhân lẫn tệp trình bày gửi qua thư.
- Một câu bối cảnh: khách là ai, cần gì, ràng buộc chính là gì. Ví dụ giả định: quán cà phê mới mở ở Huế cần bộ nhận diện dùng được trên ly giấy, biển nhỏ và trang mạng xã hội, ngân sách in hạn chế.
- Vấn đề thật bạn phát hiện: điều bạn nhận ra sau khi hỏi kỹ, khác với yêu cầu ban đầu.
- Các hướng đã thử: hai ba hình phác, kể cả hướng bị loại, kèm một câu vì sao loại.
- Hướng được chọn và lý do: đây là phần quan trọng nhất, viết bằng ngôn ngữ người không làm thiết kế cũng hiểu.
- Kết quả áp dụng: hình trên các ứng dụng thật hoặc mockup, ghi rõ cái nào là mockup.
- Vai trò và công cụ: khung ghi vai trò AI như ở trên.
- Điều bạn sẽ làm khác nếu làm lại: một hai câu cho thấy bạn biết tự đánh giá.
Bạn có thể nhờ AI sửa câu chữ phần kể chuyện. Câu lệnh mẫu: "Đây là ghi chú thô về một dự án thiết kế bộ nhận diện. Hãy viết lại thành đoạn kể khoảng 200 chữ theo trình tự bối cảnh, vấn đề, hướng đã thử, lý do chọn, kết quả. Giữ nguyên mọi chi tiết, không thêm thành tích không có trong ghi chú." Câu cuối rất quan trọng vì AI hay tự thêm những con số và lời khen không có thật.
Hình phác tay và tệp làm việc là bằng chứng mạnh nhất
Khi ai cũng có thể tạo ra hình hoàn thiện, những thứ chứng minh quá trình làm việc trở nên có giá. Một trang sổ phác với các ô bố cục nhỏ, một ảnh chụp màn hình bảng làm việc với nhiều phương án xếp cạnh nhau, một tệp có lịch sử chỉnh sửa, đều nói với người xem rằng bạn thật sự đã đi qua quá trình đó.
Không cần đưa tất cả. Mỗi dự án chọn một hai hình quá trình đắt giá nhất: hình cho thấy bước ngoặt, khi bạn bỏ một hướng để chuyển sang hướng tốt hơn. Nếu phác tay không phải thế mạnh, hãy chụp các bản in thử được ghi chú, các vòng góp ý với khách đã được làm mờ thông tin.
Một lưu ý cho buổi phỏng vấn: hãy sẵn sàng mở tệp gốc và giải thích các lớp, các thành phần. Nhiều nhà tuyển dụng bây giờ hỏi thẳng "bạn có thể cho xem tệp làm việc không". Người tự làm sẽ trả lời rất tự nhiên, còn người dựa quá nhiều vào công cụ thường lúng túng ở câu hỏi này.
Những lỗi portfolio thường gặp khi có dùng AI
Qua cách nhìn của người tuyển dụng, những lỗi dưới đây làm hồ sơ mất điểm nhanh nhất:
- Toàn hình mockup bóng bẩy nhưng không có dự án nào có khách thật hay ràng buộc thật.
- Ảnh minh hoạ có dấu vết lỗi AI chưa sửa: tay biến dạng, chữ vô nghĩa trên bao bì, vật thể dính vào nhau.
- Nhiều dự án cùng một phong cách hình ảnh rất giống nhau, cho thấy mọi thứ ra từ cùng một kiểu câu lệnh.
- Không nói gì về vai trò của AI, trong khi hình rõ ràng có dấu hiệu tạo bằng AI.
- Dùng phong cách đặc trưng của một hoạ sĩ còn sống để làm sản phẩm trưng bày như phong cách riêng.
- Mô tả dự án viết bằng AI đầy tính từ chung chung, đọc xong không biết bạn đã làm gì.
- Đưa dự án làm cho khách mà chưa xin phép, kèm thông tin chưa công bố.
Sửa những lỗi này thường không cần làm thêm dự án mới, chỉ cần biên tập lại. Hãy nhờ một người làm nghề đọc portfolio của bạn trong mười phút và nói thật họ nghĩ phần nào là của bạn. Nếu họ đoán sai, đó là phần bạn cần kể rõ hơn.
Cập nhật portfolio theo nhịp, không đợi lúc cần việc
Portfolio thường chỉ được sửa khi cần tìm việc gấp, lúc đó bạn không còn nhớ chi tiết dự án và không còn giữ hình quá trình. Cách tốt hơn là sau mỗi dự án, dành nửa giờ ghi lại bối cảnh, vấn đề, hướng đã thử, lý do chọn và vai trò của AI vào một tệp ghi chú. Lưu kèm ba bốn hình quá trình. Tới lúc làm portfolio, bạn chỉ việc chọn và biên tập.
Ba tháng một lần, mở portfolio ra đọc lại như một người lạ. Dự án nào đã cũ so với tay nghề hiện tại thì thay. Phần ghi vai trò AI có còn đúng với cách bạn làm việc bây giờ không. Công cụ thay đổi nhanh, nên một dự án làm năm ngoái có thể đã dùng cách mà nay không còn ai dùng; điều đó không sao, miễn bạn ghi rõ thời điểm làm.
Cuối cùng, nhớ rằng portfolio không phải để chứng minh bạn không dùng AI, mà để chứng minh bạn là người thiết kế đáng tin cậy. Dùng AI khéo léo và nói rõ ràng về nó là một điểm cộng trong thị trường hiện nay.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải ghi rõ dự án nào dùng AI trong portfolio không?
Không có quy định chung bắt buộc, nhưng ghi rõ giúp người xem tin bạn và tránh rủi ro bị hỏi vặn trong phỏng vấn. Một bảng nhỏ hoặc vài dòng ghi chú cho từng dự án là đủ, không cần viết dài.
Portfolio nên có bao nhiêu dự án?
Bốn đến sáu dự án được kể kỹ thường tốt hơn hai ba chục hình rời rạc. Nên có ít nhất một dự án mang tính hệ thống như bộ nhận diện hay bộ khung bài đăng, và ưu tiên dự án có ràng buộc thật từ khách.
Sinh viên chưa có khách thật thì làm portfolio thế nào?
Tự đặt dự án với ràng buộc rõ ràng như ngân sách in, đối tượng khách, kênh sử dụng, và ghi rõ đó là dự án tự đặt. Có thể làm cho một cửa hàng quen hoặc câu lạc bộ ở trường nếu được họ đồng ý.
Có nên đưa ảnh minh hoạ tạo bằng AI vào portfolio không?
Có thể, nếu bạn ghi rõ vai trò của AI, đã soát và sửa lỗi, và ảnh phục vụ một dự án có vấn đề cụ thể. Tránh trưng bày ảnh AI rời rạc như tác phẩm riêng vì người xem khó đánh giá năng lực của bạn.
Làm sao chứng minh mình tự làm khi nhà tuyển dụng nghi ngờ?
Đưa hình phác tay, tệp làm việc có nhiều lớp, các bản in thử có ghi chú, và sẵn sàng mở tệp gốc giải thích trong buổi phỏng vấn. Bài test thiết kế tại chỗ cũng là cơ hội để chứng minh.
Dự án làm cho công ty cũ có được đưa vào portfolio không?
Cần xem hợp đồng hay thoả thuận bảo mật và hỏi xin phép nếu chưa rõ. Nếu được đưa, hãy làm mờ thông tin chưa công bố và ghi chú rằng nội dung đã được thay đổi để bảo mật.