AI làm thay được phần lớn những việc lặp lại và những việc "ra nhiều phương án nhanh" trong nghề thiết kế: xoá nền, mở rộng khung ảnh, làm biến thể kích thước, gợi ý bảng màu, phác hàng chục hướng hình trong vài phút. Phần ngày càng quý là những việc nằm trước và sau bức hình: hiểu đúng vấn đề của khách, chọn ra phương án đúng trong cả trăm phương án, giải thích vì sao nó đúng, và chịu trách nhiệm khi nó được in ra, đăng lên.
Câu hỏi "AI có thay designer không" khó trả lời vì nó gộp quá nhiều việc vào một chữ. Bài này tách nghề thiết kế đồ hoạ thành từng đầu việc cụ thể mà một người làm in-house hay làm tự do gặp hằng tuần, rồi xét từng việc: AI làm tới đâu, người làm tới đâu, và bạn nên dồn thời gian luyện cái gì trong hai ba năm tới.
Bảng tách việc: AI làm tới đâu, người làm tới đâu
Bảng dưới không phải dự báo, mà là cách nhìn theo tình trạng công cụ phổ biến hiện nay. Tính năng thay đổi rất nhanh, nên bạn nên tự làm lại bảng này cho chính công việc của mình mỗi sáu tháng một lần.
| Đầu việc | AI đang làm được | Phần vẫn cần người |
|---|---|---|
| Xoá nền, tách chủ thể, mở rộng khung ảnh | Phần lớn trường hợp thường gặp, nhanh hơn làm tay nhiều lần | Soát mép tóc, bóng đổ, chi tiết sản phẩm bị biến dạng |
| Làm biến thể kích thước cho nhiều nền tảng | Tự co giãn bố cục, đổi khổ hàng loạt | Quyết định cái gì được cắt, cái gì phải giữ, chữ có còn đọc được không |
| Phác hướng ý tưởng hình ảnh | Ra rất nhiều phương án trong thời gian ngắn | Chọn hướng hợp với thương hiệu và đối tượng, loại hướng sáo |
| Gợi ý bảng màu, ghép font | Đưa nhiều tổ hợp có vẻ hợp lý | Kiểm tương phản thật, kiểm font đủ dấu tiếng Việt, kiểm giấy phép |
| Viết lời giải thích thiết kế | Viết trôi chảy từ ghi chú của bạn | Lý do thật phải đến từ bạn; AI chỉ giúp diễn đạt |
| Đọc brief, hỏi lại khách | Tóm tắt, gợi ý câu hỏi còn thiếu | Nghe ra điều khách chưa nói, đọc được bối cảnh kinh doanh |
| Bàn giao, chịu trách nhiệm | Không làm được | Toàn bộ |
Nhìn bảng sẽ thấy một quy luật: AI mạnh ở cột "làm ra", người mạnh ở cột "chọn và chịu". Nghề thiết kế trước đây trả công nhiều cho thao tác vì thao tác tốn thời gian. Khi thao tác rẻ đi, giá trị dịch chuyển sang phần phán đoán. Đây là tin xấu cho người chỉ giỏi thao tác, và là tin tốt cho người chịu học cách nghĩ.
Những việc AI làm thay nhanh nhất
Việc sản xuất lặp lại. Một chiến dịch cần cùng một hình ở mười lăm kích cỡ, mỗi kích cỡ ba phiên bản chữ: trước đây là việc của designer mới vào nghề trong hai ngày. Công cụ có AI làm phần thô trong vài phút, người chỉ còn soát và chỉnh. Nếu công việc hằng ngày của bạn chủ yếu là việc này, đó là tín hiệu nên chuyển dần sang phần khác.
Việc chỉnh ảnh kỹ thuật. Xoá vật thừa, làm sạch nền, nối ảnh, nâng độ phân giải ở mức vừa phải. Những kỹ năng từng là "tay nghề" của người chỉnh ảnh giờ là một nút bấm trong nhiều phần mềm phổ biến. Tay nghề vẫn cần ở chỗ biết khi nào kết quả sai: bàn tay sáu ngón, nhãn sản phẩm bị méo, bóng đổ ngược hướng nguồn sáng.
Việc tìm cảm hứng thô. Thay vì lướt hàng giờ tìm hình tham khảo, bạn có thể tạo nhanh vài chục hình phác để thử hướng màu, hướng bố cục. Nhưng đây chỉ là nguyên liệu thô, giống như phác chì trên giấy nháp, không phải sản phẩm.
Việc viết lách đi kèm thiết kế. Chú thích bản trình bày, mô tả dự án cho portfolio, thư gửi khách kèm phương án: AI viết bản nháp tốt nếu bạn đưa đủ ý. Phần ý vẫn phải là của bạn.
Những kỹ năng ngày càng quý hơn
Đặt đúng vấn đề. Khách nói "làm cái banner cho đẹp", nhưng vấn đề thật có thể là khách hàng của họ không hiểu sản phẩm dùng để làm gì. Người thiết kế giỏi hỏi lại cho tới khi thấy vấn đề thật, rồi mới vẽ. AI không ngồi trong phòng họp, không nghe giọng khách chùng xuống khi nói về đối thủ.
Chọn lọc và biên tập. Khi tạo phương án gần như miễn phí, người quyết định phương án nào đáng đi tiếp trở thành người quan trọng nhất. Khả năng nhìn một trăm hình rồi nói chính xác vì sao chín mươi tám hình không dùng được là kỹ năng mà công ty sẵn sàng trả tiền.
Hệ thống, không chỉ một hình. Một logo đẹp chưa đủ; khách cần cả bộ quy tắc để nhân viên của họ dùng đúng trên biển hiệu, bao bì, bài đăng trong ba năm. Tư duy hệ thống, như lưới, phân cấp chữ, quy tắc màu, thành phần lặp lại, khó giao cho AI vì nó cần hiểu toàn bộ đời sống của thương hiệu.
Thuyết phục và trình bày. Thiết kế không được duyệt thì không tồn tại. Biết kể câu chuyện của phương án, biết nghe phản đối mà không phòng thủ, biết khi nào giữ và khi nào nhường là kỹ năng giao tiếp chứ không phải kỹ năng phần mềm.
Chịu trách nhiệm pháp lý và đạo đức. Người thiết kế phải biết hình nào có giấy phép, font nào được dùng thương mại, ảnh quảng cáo nào có thể gây hiểu lầm. Khi có sự cố, khách hỏi người thiết kế chứ không hỏi phần mềm.
Vì sao "gu" không tự sinh ra từ việc bấm nút
Nhiều người mới vào nghề cho rằng có AI rồi thì không cần học nguyên lý, cứ tạo nhiều hình rồi chọn cái đẹp nhất. Vấn đề là muốn chọn đúng thì phải biết thế nào là đúng. Người chưa có nền tảng sẽ chọn hình bắt mắt nhất, chứ không phải hình giải quyết đúng vấn đề: chữ quá nhỏ trên màn hình điện thoại, màu không còn nhận ra khi in, bố cục đẹp nhưng người xem không biết nhìn vào đâu trước.
Gu thẩm mỹ của người làm nghề được hình thành qua hàng nghìn lần làm, sai, bị chê, sửa lại và hiểu vì sao. Nó cũng đến từ việc xem nhiều thứ ngoài màn hình: kiến trúc, bao bì ở chợ, chữ viết tay trên biển quán, cách người ta bày hàng ở tiệm tạp hoá. AI có thể rút ngắn phần thao tác, nhưng không rút ngắn được quá trình học nhìn. Thậm chí nếu bạn để AI chọn thay quá sớm, mắt bạn sẽ học theo thẩm mỹ trung bình của dữ liệu huấn luyện, tức là cái na ná mọi thứ khác.
Một cách luyện đơn giản: mỗi lần dùng AI tạo phương án, hãy viết ra một câu vì sao bạn loại từng phương án bị bỏ. Sau vài tháng, bạn sẽ có một cuốn sổ ghi chép về chính tiêu chuẩn của mình, thứ quý hơn bất kỳ bộ câu lệnh mẫu nào.
Tự kiểm công việc của bạn trong một tuần
Muốn biết mình đang đứng ở đâu, đừng đọc thêm dự báo mà hãy nhìn vào chính tuần làm việc của bạn. Bài tập dưới đây mất khoảng nửa giờ mỗi ngày trong năm ngày.
- Mỗi cuối ngày, ghi lại các đầu việc đã làm và số giờ ước tính cho từng việc, không cần chính xác tới phút.
- Đánh dấu mỗi việc thuộc nhóm nào: thao tác lặp lại, sáng tạo ý tưởng, trao đổi với người khác, soát lỗi và chịu trách nhiệm.
- Với mỗi việc thao tác lặp lại, thử xem có công cụ AI nào bạn đang có quyền dùng làm được phần thô không. Làm thử trên một việc nhỏ, không dùng tệp có thông tin khách hàng chưa công bố.
- Cuối tuần, cộng giờ theo nhóm. Nếu nhóm thao tác chiếm quá nửa thời gian, đó là phần dễ bị thu hẹp nhất trong nghề của bạn.
- Chọn một kỹ năng ở nhóm "chọn và chịu" mà bạn yếu nhất, ví dụ trình bày phương án hay đặt câu hỏi cho khách, và lên kế hoạch luyện nó trong ba tháng tới.
Câu lệnh mẫu để nhờ AI hỗ trợ phân tích nhật ký: "Dưới đây là danh sách các việc thiết kế mình làm trong tuần, kèm số giờ. Hãy nhóm chúng theo bốn loại: thao tác lặp lại, ý tưởng, giao tiếp, kiểm soát chất lượng. Với nhóm thao tác lặp lại, gợi ý loại công cụ có thể hỗ trợ, không nêu tên sản phẩm cụ thể." Nhớ bỏ tên khách và tên dự án trước khi dán.
Designer mới vào nghề nên lo gì và không nên lo gì
Người chịu áp lực nhiều nhất là designer mới đi làm một hai năm, vì truyền thống nghề là người mới học bằng cách làm việc lặp lại: cắt ảnh, đổi kích thước, dàn trang theo mẫu có sẵn. Khi những việc đó được tự động hoá, con đường học truyền thống hẹp lại. Đây là lo lắng chính đáng, không nên gạt đi.
Điều không nên lo là "học thiết kế vô ích". Người biết dùng công cụ AI nhưng không hiểu thiết kế sẽ tạo ra nhiều hình hơn, nhưng không làm được việc của designer. Doanh nghiệp vẫn cần người biết vì sao một bố cục hoạt động. Thứ bạn cần làm là chủ động tìm cơ hội làm phần khó hơn sớm hơn: xin ngồi dự buổi gặp khách, xin tự trình bày một phương án nhỏ, xin được làm thử một bộ quy tắc trình bày cho một dự án nội bộ.
Một gợi ý thực tế: khi được giao việc lặp lại, hãy làm nó bằng AI cho nhanh, rồi dùng phần thời gian dư để làm thêm một phương án theo hướng của riêng bạn và đưa cho người hướng dẫn xem. Phần lớn trưởng nhóm thiết kế sẽ nhớ người chủ động như vậy.
Những nhận định nên nghi ngờ khi đọc tin về AI và nghề thiết kế
Tin tức về AI trong ngành sáng tạo thường đi theo hai cực: hoặc "designer sắp hết việc", hoặc "AI chỉ là đồ chơi". Cả hai đều ít giúp bạn ra quyết định. Khi đọc, hãy dè chừng những dạng nhận định sau:
- Nhận định dựa trên một hình đẹp được chia sẻ nhiều. Một hình đẹp không nói gì về việc công cụ có làm được cả một dự án thật với nhiều vòng sửa không.
- Con số phần trăm việc làm bị thay thế không nêu rõ nguồn, cách đo và thời điểm. Nếu không kiểm được, đừng dùng nó để ra quyết định nghề nghiệp.
- Lời khuyên "học ngay công cụ X" từ người đang bán khoá học về công cụ X.
- Câu chuyện "một người làm thay cả phòng thiết kế" không kể phần ai soát lỗi, ai chịu trách nhiệm khi sai.
- So sánh tốc độ mà bỏ qua chất lượng, bỏ qua thời gian sửa sau đó.
Nguồn tin đáng tin nhất về nghề của bạn là những người làm nghề quanh bạn: trưởng nhóm, đồng nghiệp, khách quen. Hỏi họ đang dùng AI vào việc gì, việc đó tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, và họ vẫn tìm kiếm điều gì ở một người thiết kế. Câu trả lời của họ cụ thể hơn mọi bài dự báo.
Câu hỏi thường gặp
AI có thay thế hoàn toàn nghề thiết kế đồ hoạ không?
Theo tình trạng công cụ hiện nay, AI thay được nhiều thao tác lặp lại nhưng chưa thay được phần hiểu vấn đề, chọn lọc phương án, thuyết phục khách và chịu trách nhiệm. Nghề sẽ đổi hình dạng, người chỉ giỏi thao tác chịu áp lực lớn nhất.
Designer mới vào nghề nên ưu tiên học kỹ năng gì?
Nên giữ nền tảng nguyên lý thiết kế như phân cấp, lưới, chữ, màu, đồng thời sớm luyện kỹ năng đặt câu hỏi với khách và trình bày phương án. Công cụ AI nên học song song để làm nhanh phần thao tác, không thay cho nền tảng.
Có nên giấu việc dùng AI khi làm thiết kế không?
Không nên giấu khi AI tạo ra phần đáng kể của sản phẩm giao khách, vì còn liên quan tới bản quyền và kỳ vọng của khách. Cách nói chuyện với khách về việc này nằm ở danh mục làm việc với khách hàng của trang.
Làm sao biết công việc hiện tại của mình có dễ bị thu hẹp không?
Ghi nhật ký công việc trong một tuần, chia theo nhóm thao tác lặp lại, ý tưởng, giao tiếp và kiểm soát chất lượng. Nếu thao tác lặp lại chiếm quá nửa thời gian, đó là phần dễ bị thu hẹp nhất và bạn nên chủ động chuyển dịch.
Gu thẩm mỹ có học được không hay là năng khiếu?
Gu học được qua việc xem nhiều, làm nhiều, bị góp ý và tự giải thích vì sao mình chọn hay loại một phương án. Ghi lại lý do loại từng phương án AI tạo ra là cách luyện gu rất hiệu quả mà ít tốn kém.
Dùng AI nhiều có làm mình kém đi không?
Có thể, nếu bạn để AI chọn thay quá sớm và không còn tự phác, tự bố cục. Hãy dùng AI cho phần thao tác và phần ra phương án thô, còn quyết định cuối và lý do cho quyết định đó luôn để bạn tự làm.