Dàn chữ tiếng Việt cần khoảng cách dòng rộng hơn tiếng Anh một chút, không được ngắt dòng giữa các cụm từ gắn liền như tên riêng hay số với đơn vị, và nên tránh viết hoa toàn bộ câu dài vì dấu chồng làm dòng vừa cao vừa rối. Những điều này các phần mềm thiết kế không tự làm, vì chúng được dựng mặc định theo thói quen của chữ không dấu.
Bài này dành cho người thiết kế ấn phẩm, giao diện và bài đăng có nhiều chữ. Mỗi mục là một điểm riêng của tiếng Việt, kèm cách làm trong phần mềm và chỗ dùng AI để soát văn bản trước khi dàn. Phần chọn font đủ dấu có bài riêng; ở đây giả định font đã đạt.
Khoảng cách dòng: vì sao tiếng Việt cần thêm chỗ thở
Chữ tiếng Việt có dấu ở cả phía trên lẫn phía dưới chữ, và nhiều chữ mang hai tầng dấu phía trên. Khi khoảng cách dòng hẹp, dấu ngã của dòng dưới tiến sát chân chữ g, y, dấu nặng của dòng trên. Ở đoạn văn dài, mắt người đọc gặp khó khi nhảy từ cuối dòng này về đầu dòng sau vì các dòng như dính vào nhau.
Với đoạn văn trên màn hình, mức khoảng cách dòng khoảng 1,5 lần cỡ chữ là điểm xuất phát an toàn cho tiếng Việt, tức là rộng hơn một chút so với mức hay được khuyên cho tiếng Anh. Font có chiều cao chữ thường lớn và dấu cao cần nhiều hơn; font chữ thường thấp, dấu gọn có thể ít hơn. Hãy coi con số này là điểm khởi đầu để chỉnh bằng mắt, không phải luật.
Tiêu đề thì ngược lại: chữ càng to, khoảng cách dòng tính theo tỉ lệ càng nên khép lại, nếu không hai dòng tiêu đề trông như hai câu tách biệt. Nhưng tiêu đề tiếng Việt có dấu chồng không thể khép tới mức bằng cỡ chữ như nhiều mẫu tiếng Anh. Mức khoảng 1,15 đến 1,25 lần thường giữ được sự liền mạch mà dấu không đâm vào nhau; hãy kiểm bằng câu tiêu đề có chữ Ữ, Ỗ ở dòng dưới và chữ g, y ở dòng trên.
Một lưu ý trên giao diện: nếu lập trình viên đặt khoảng cách dòng bằng giá trị cố định thay vì tỉ lệ, khi người dùng phóng to chữ trong cài đặt điện thoại, dòng sẽ chồng lên nhau. Khi bàn giao, ghi khoảng cách dòng theo tỉ lệ so với cỡ chữ.
Độ dài dòng và cỡ chữ đoạn văn cho người đọc Việt
Độ dài dòng ảnh hưởng tới tốc độ đọc không kém khoảng cách dòng. Dòng quá dài khiến mắt mệt khi phải quay về đầu dòng sau và dễ đọc lặp dòng; dòng quá ngắn làm câu bị cắt vụn, mắt phải xuống dòng liên tục. Các tài liệu kinh điển về trình bày chữ thường khuyên khoảng 45 đến 75 ký tự mỗi dòng cho đoạn văn, tính cả khoảng trắng.
Với tiếng Việt, đếm theo ký tự vẫn dùng được, nhưng nhớ rằng mỗi âm tiết ngắn, trung bình chỉ ba bốn chữ cái, nên cùng một độ dài dòng chứa nhiều khoảng trắng hơn tiếng Anh. Điều này làm vấn đề dòng hở khi căn đều rõ hơn, và khiến dòng tiếng Việt trông "thưa" hơn ở cùng cỡ chữ. Nhiều người thiết kế bù bằng cách giảm nhẹ khoảng cách giữa chữ hoặc chọn font có độ rộng vừa phải.
Cỡ chữ đoạn văn trên điện thoại nên đủ lớn để người dùng không phải phóng to. Các hệ điều hành và hướng dẫn giao diện phổ biến đều khuyên cỡ đoạn văn quanh mức 16 điểm ảnh hoặc tương đương; với người đọc lớn tuổi hay nội dung dài, tăng lên một hai cỡ. Trên ấn phẩm in, cỡ đoạn văn phụ thuộc khoảng cách đọc: tờ rơi cầm tay khác hẳn bảng thông tin dán tường.
Khi khách cung cấp văn bản dài cho một khung hẹp, thay vì thu nhỏ chữ, hãy đề xuất rút gọn. AI làm tốt việc này với câu lệnh mẫu: "Rút đoạn sau còn khoảng 60 chữ, giữ đủ thông tin chính, không thêm ý mới, giữ giọng thân thiện". Đọc lại bản rút gọn để chắc không mất thông tin quan trọng như điều kiện áp dụng, rồi gửi khách duyệt trước khi dàn.
Ngắt dòng: những cụm không được tách
Tiếng Việt viết cách từng âm tiết, nên phần mềm coi mỗi âm tiết là một từ và có thể ngắt dòng ở bất kỳ khoảng trắng nào. Người đọc thì đọc theo cụm. Một cụm bị tách ở cuối dòng, nhất là ở tiêu đề, gây cảm giác vấp hoặc đọc sai nghĩa. Các cụm cần giữ liền:
- Tên riêng: tên người, tên địa danh như Thành phố Hồ Chí Minh, Quảng Ninh, Đắk Lắk; tên thương hiệu nhiều âm tiết.
- Số với đơn vị: 20 phút, 3 tầng, 50 phần trăm, ngày 15 tháng 6. Số đứng cuối dòng còn đơn vị nhảy xuống dòng sau là lỗi rất dễ thấy.
- Từ ghép hai âm tiết ở tiêu đề: "khuyến mãi", "thiết kế", "đặt hàng". Ở đoạn văn dài, tách từ ghép là chấp nhận được; ở tiêu đề lớn thì nên tránh.
- Cụm cố định: "miễn phí giao hàng", "mua một tặng một", những cụm khách đọc như một khối thông điệp.
- Từ phủ định với động từ: "không đường", "chưa bao gồm". Ngắt giữa hai chữ này ở tiêu đề có thể làm người đọc lướt hiểu ngược nghĩa.
Trong phần mềm thiết kế, cách thường dùng là đặt khoảng trắng không ngắt giữa các âm tiết cần giữ liền, hoặc chỉnh tay chỗ xuống dòng ở tiêu đề. Trên web, lập trình viên có các cách tương tự; khi bàn giao, đánh dấu sẵn các cụm cần giữ.
AI giúp soát nhanh: dán đoạn chữ tiêu đề và câu lệnh mẫu "Liệt kê các cụm trong đoạn sau không nên bị tách khi xuống dòng: tên riêng, số kèm đơn vị, cụm cố định, phủ định đi với động từ". Danh sách trả về giúp bạn khỏi sót, nhưng vẫn đọc lại vì AI có thể bỏ qua tên thương hiệu lạ.
Căn đều hay căn trái cho đoạn văn tiếng Việt
Căn đều hai bên trông gọn và quen mắt với người đọc văn bản hành chính, nhưng với tiếng Việt có một vấn đề: phần mềm không ngắt âm tiết bằng gạch nối như tiếng Anh, nên toàn bộ phần dư được dồn vào khoảng trắng giữa các chữ.
| Tiêu chí | Căn trái | Căn đều hai bên |
|---|---|---|
| Khoảng trắng giữa chữ | Đều nhau | Co giãn theo từng dòng, dòng ngắn có thể hở lớn |
| Cột hẹp (dưới khoảng 35 chữ cái mỗi dòng) | Ổn | Dễ hở thành "dòng sông" trắng chạy dọc đoạn |
| Cột rộng, đoạn dài | Ổn, mép phải hơi lượn | Ổn nếu chỉnh giới hạn giãn chữ |
| Trên điện thoại | Nên dùng | Nên tránh vì cột hẹp và người dùng phóng chữ |
| Ấn phẩm trang trọng, sách | Dùng được | Thường dùng, phải soát từng trang |
Nếu khách muốn căn đều, hãy nới cột đủ rộng, đặt giới hạn giãn khoảng trắng trong phần mềm và soát từng đoạn tìm dòng hở. Với bài đăng mạng xã hội, chú thích ảnh và giao diện điện thoại, căn trái gần như luôn là lựa chọn tốt hơn.
Một mẹo khi gặp dòng hở là sửa chữ chứ không sửa khoảng cách: đổi một từ đồng nghĩa ngắn hơn hoặc dài hơn. Việc này cần khách duyệt nếu là văn bản của họ, nhưng với chữ do nhóm bạn viết thì nhanh hơn mọi chỉnh tay khác.
Chữ viết hoa có dấu: dùng ở đâu, tránh ở đâu
Viết hoa toàn bộ làm chữ Việt cao và dày đặc. Một dòng chữ hoa tiếng Việt mang dấu chồng cao hơn hẳn dòng chữ thường cùng cỡ, các dấu tạo thành một tầng ký hiệu riêng phía trên. Ở câu dài, mắt người đọc mất hình dáng từ quen thuộc nên đọc chậm hẳn.
Hợp với nhãn ngắn và tiêu đề hai ba chữ. Nhãn chuyên mục, chữ trên nút, tên chương trình ngắn viết hoa vẫn rõ. Khi viết hoa, giãn khoảng cách chữ một chút để các dấu không chạm nhau.
Kiểm phần đỉnh khi xuất. Khung chữ trong phần mềm hay được tính theo chiều cao chữ hoa không dấu. Dấu của Ẫ, Ỗ, Ữ có thể vượt khung và bị cắt khi xuất ảnh hoặc khi lập trình viên đặt chiều cao cố định cho khối chữ.
Viết hoa đầu mỗi từ trong tiêu đề là thói quen tiếng Anh. Quy ước tiếng Việt thường chỉ viết hoa chữ đầu câu và tên riêng. Tiêu đề kiểu "Ưu Đãi Mùa Hè Cho Khách Hàng Thân Thiết" nhìn rối và dễ lẫn tên riêng. Viết hoa tên thương hiệu là chuyện khác, theo đúng cách thương hiệu đăng ký.
Dấu câu, chữ mồ côi và các chi tiết soát cuối
Dấu câu trong tiếng Việt đi liền với chữ phía trước và cách một khoảng với chữ phía sau, giống quy ước tiếng Anh. Lỗi hay gặp là khoảng trắng trước dấu hai chấm, dấu chấm hỏi theo thói quen gõ tiếng Pháp, hoặc ngoặc kép thẳng lẫn với ngoặc kép cong trong cùng ấn phẩm. Thống nhất một kiểu ngoặc kép cho cả dự án và ghi vào hướng dẫn chữ.
Chữ mồ côi là dòng cuối của đoạn chỉ còn một âm tiết, hoặc tiêu đề hai dòng mà dòng dưới chỉ có một chữ. Ở tiếng Việt, một âm tiết đứng trơ trọi thường vô nghĩa khi tách khỏi từ ghép, nên còn xấu hơn ở tiếng Anh. Sửa bằng cách đổi chỗ xuống dòng, chỉnh nhẹ độ rộng khối, hoặc sửa chữ.
Gạch nối và gạch ngang cũng hay bị dùng lẫn. Gạch ngang dài dùng cho khoảng như "thứ Hai – thứ Sáu" hoặc chen ý giữa câu; gạch nối ngắn dùng trong từ ghép phiên âm. Trên ấn phẩm nhỏ, chỉ cần thống nhất một quy ước và áp cho mọi nơi.
Cuối cùng là soát chính tả với dấu thanh đặt đúng vị trí theo một quy ước thống nhất, ví dụ "hoà" hay "hòa", "thuỷ" hay "thủy". Cả hai kiểu đều đang được dùng; điều cần là không lẫn trong cùng ấn phẩm. Nhờ AI soát với câu lệnh mẫu: "Kiểm đoạn sau theo quy ước đặt dấu kiểu mới, liệt kê các chữ đang lẫn kiểu cũ, lỗi khoảng trắng quanh dấu câu và ngoặc kép không thống nhất. Không sửa nội dung". Văn bản của khách thì che thông tin cá nhân trước khi dán, và vẫn đọc lại bằng mắt vì AI có thể bỏ sót hoặc sửa thừa.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng cách dòng bao nhiêu là hợp cho đoạn văn tiếng Việt?
Điểm xuất phát an toàn khoảng 1,5 lần cỡ chữ cho đoạn văn trên màn hình, rồi chỉnh theo font. Font có dấu cao và chữ thường lớn cần rộng hơn. Tiêu đề lớn thì khép lại, khoảng 1,15 đến 1,25 lần, và kiểm dấu chồng không chạm nhau.
Có nên căn đều hai bên cho đoạn văn tiếng Việt không?
Chỉ nên khi cột đủ rộng và có thời gian soát từng đoạn. Tiếng Việt không ngắt âm tiết bằng gạch nối, nên căn đều dồn phần dư vào khoảng trắng và dễ tạo dòng hở. Trên điện thoại và bài đăng mạng xã hội, căn trái thường tốt hơn.
Làm sao để tên riêng không bị tách khi xuống dòng?
Trong phần mềm thiết kế, đặt khoảng trắng không ngắt giữa các âm tiết của tên riêng hoặc chỉnh tay chỗ xuống dòng. Khi bàn giao cho lập trình viên, đánh dấu các cụm cần giữ liền để họ xử lý tương tự trên trang web.
Viết hoa toàn bộ tiêu đề tiếng Việt có sao không?
Với tiêu đề hai ba chữ thì ổn, nhớ giãn chữ nhẹ và kiểm dấu không bị cắt. Với câu dài, chữ hoa có dấu chồng làm dòng cao, rối và khó đọc. Nên viết hoa chữ đầu câu và tên riêng theo quy ước tiếng Việt.
Chọn kiểu đặt dấu "hoà" hay "hòa" cho ấn phẩm?
Cả hai đều đang được dùng phổ biến. Điều quan trọng là thống nhất một kiểu trong toàn bộ ấn phẩm và bộ nhận diện, ghi vào hướng dẫn sử dụng chữ. Nếu khách đã có văn bản pháp lý hay bao bì theo một kiểu, nên theo kiểu đó.
AI có soát được lỗi dàn chữ không?
AI soát tốt phần văn bản: lẫn kiểu đặt dấu, khoảng trắng sai quanh dấu câu, ngoặc kép không thống nhất, các cụm không nên tách. Nó không nhìn thấy dòng hở hay chữ mồ côi trên bản dàn trang của bạn, phần đó vẫn phải soát bằng mắt.